Букварот е една од првите книги што ја земаме в раце, но неговата историја во Македонија е многу подолга од современото училиште. Низ различни периоди, букварите биле учебници за описменување, но и сведоштва за времето во кое биле создадени – за јазикот на наставата, писмото и начинот на кој се организирало образованието.
Во XIX век, кога образованието во Македонија било во голема мера поврзано со црковните училишта, учениците најчесто учеле да читаат преку црковни книги и различни учебни помагала. Наставата се одвивала на повеќе јазици и во различни образовни традиции, зависно од местото и училиштето.
Еден од македонските просветители кој оставил трага во оваа историја бил Јордан Хаџи Константинов – Џинот. Учителот од Велес во текот на 1840-тите ја составил „Таблица перваја“, учебно помагало наменето за почетно описменување. Џинот се залагал за осовременување на наставата и за поголема употреба на народниот јазик во образованието.
Во втората половина на XIX век се појавиле и други книги наменети за почетна настава и описменување на населението. Меѓу најпознатите се „Буквар за македонските народни училишта“ на Кузман Шапкарев, објавен во Солун во 1868 година. Шапкарев бил учител и собирач на народно творештво, а во својата просветителска работа се занимавал и со создавање учебници.
Неговиот буквар е особено значаен за историјата на македонското образование бидејќи бил наменет за училиштата во Македонија и содржел текстови и материјали приспособени на говорниот јазик на учениците.
Во истиот период учебниците станале дел од пошироките расправи за јазикот на кој треба да се образуваат децата. Прашањето не било само педагошко. Во Македонија во XIX век образованието било поврзано и со црковните и националните влијанија на соседните држави, па јазикот на наставата бил едно од значајните прашања околу кои се воделе спорови.
Почетокот на XX век донел нови промени. Балканските војни, поделбата на Македонија во 1913 година и воспоставувањето на различни државни образовни системи значеле дека децата во различни делови на Македонија учеле според различни наставни програми и на различни јазици.
Пресвртот во македонското образование доаѓа во 1945 година. На 5 мај е усвоена македонската азбука, а неколку месеци подоцна, на 7 јуни, е донесен Законот за македонскиот литературен јазик. Со тоа се создава основата за развој на целосен образовен систем на македонски јазик.
Во новата држава започнува и систематското создавање учебници на македонски јазик. „Буквар за прво одделение на основните училишта“ од 1945 година, подготвен од Владо Малески, е едно од првите значајни изданија од тој период. Со него започнува новата етапа во која македонските деца своите први букви, зборови и реченици ги учат преку учебник на кодифициран македонски литературен јазик.
Од тој момент букварот станува дел од секојдневието на генерации македонски ученици. Се менуваат неговите автори, илустрации, методите на учење и изгледот на страниците, но основната задача останува иста – детето постепено да ги совлада буквите, да научи да чита и да започне самостојно да го открива светот преку книгите.
Старите македонски буквари денес се интересни и како историски предмети. На нивните страници може да се види како се менувал јазикот, како изгледала наставата, кои зборови им биле блиски на децата и каква слика за општеството сакало да пренесе училиштето во одреден период.
Од „Таблица перваја“ на Џинот, преку букварите на Шапкарев и првите учебници на современиот македонски јазик, до денешните богато илустрирани и дигитално дополнети учебници, историјата на букварот всушност е и историја на македонското описменување.
За повеќето возрасни, букварот денес е само стара книга од детството. За историјата на Македонија, тој е многу повеќе од тоа: тој е документ за тоа како генерации деца ја учеле првата буква, првиот збор и првата реченица на својот јазик.
